تاريخ زبان پارسی در آذربايجان

دكتر حسين نوين رنگرز

قديم‌ترين خبر درباره‌ي «زبان آذري» مردم آذربايجان، متعلق به اواخر قرن اول و اوايل قرن دوم هجري است. اين خبر را ابن نديم از قول ابن مقفع در كتاب الفهرست (سال 327 ق / 318 خ) نقل مي‌كند:

«‌فاما الفهلويه، زباني است كه مردم اصفهان، ري، همدان، ماه نهاوند و آذربايجان سخن مي‌گويند»¹طبري در تاريخ خود، ذيل وقايع سنه 235 ق / 228 خ، از شخصي به نام «‌محمد بن البعيث» نام مي‌برد كه با متوسل عباسي به جنگ پرداخته است؛ او مي‌نويسد: «‌حد ثني انه انشدني بالمراغه جماعه من اشياخها اشعاراً لابن البعيث بالفارسيه و تذكرون ادبه و شجاعه و له اخباراً و احاديث»². در عبارت فوق، طبري به صراحت زبان مردم آذربايجان را (در اوايل قرن سوم هجري) فارسي مي‌شمارد. كسروي نيز با استناد به قول طبري مي‌نويسد: «‌ به نوشته طبري، اين مرد [محمد بن البعيث] شعرها نيز به زبان پارسي يا آذري داشته و ميان آذربايجان معروف بوده است. اگر تا به امروز مي‌ماند، از كهنه‌ترين شعرهاي پارسي به شمار بوده و ارزش شايان در بازار ادبيات داشت»³

شادروان علی دهقان(۱۲۸۹ ارومیه ــ ۱۳۸۱ تهران) از فرهنگیان قدیمی ایران بود که سالهای دراز را به معلمی و تصدی سمت های اداری و مدیریتی در آذربایجان سپری کرد.مرحوم دهقان اهل پژوهش و نویسندگی بود و علاوه بر چند کتاب مقالاتی متعدد در روزنامه های کشور منتشر کرد. از جمله حوزه های مورد علاقه این ایران دوست بزرگ از دست رفته تحقیق درباره تاریخ ورود ترکان به آن خطه و وضعیت زبان ترکی در آذربایجان بود. اين مقاله از رساله نسبتا مفصل مرحوم دهقان تحت عنوان "زبان کنونی آذربایجان" نوشته و نقل شده است.
تحقیق و بررسی ملیت ساکنان آذربایجان که آیا ایرانی بوده اند یا اینکه از نژاد دیگر هستند و ایرانی بودن بر آنها تحمیل شده است و مهمتر از آن تحقیق در زبان کنونی آذربایجانیان بخصوص در این دوران که افراد تندرو در ترکیه و معدودی طرفدارانشان در آذربایجان آن منطقه را قسمتی از ترکستان بزرگ قلمداد می کنند که از مرز چین در شرق تا دریای مدیترانه در غرب کشیده شده است و زبان آنها نیز جزو لهجه های مختلف زبان ترکی می دانند از ضروریات است تا نسل جوان کشور تحت تاثیر سیاست های مختلف قرار نگیرند. جهت روشن شدن مطلب در این رساله نظریات مختلف محققان و دانشمندان را تا حدی که در دسترس نگارنده بوده و معلومات بسیار کم و ناقص نویسنده اجازه می دهد نقل و از آنها نتیجه گیری می نماید.

 مسئله تات و تاتي در ايران

نوشته فيروز منصوري / منبع : www.parsifa.com

واژه « تات» اصطلاحي است كه از جانب تركان به اشخاص و اهالي فارسي زبان اطلاق گرديده و در منابع ادبي و تاريخي آنان بيشتر به كار رفته است. در منابع ايراني معمولاً اصطلاح « ترك و تاجيك» گروه فارسي زبان و ترك زبان را مشخص مي‌كرده است. با اين وصف، در تاريخهاي ايراني قبل از صفويه هم اين اصطلاح به چشم مي‌خورد، و از زمان شاه عباس كبير به بعد، اكثراً در نوشته‌هاي جهانگردان خارجي اين واژه به تعبير و تعريف درآمده است.
اي. پ. پطروشفسكي، در رساله « نهضت سربداران خراسان» مي‌نويسد:
شيخ حسن و مسعود (پس از پيروزي سال 742هـ ) ناچار مي‌بايست خواستهاي عامه مردم را برآورند و با بزرگترين امير فئودالي خراسان ــ معزالدين حسين كرت ملك هرات، وارد جنگ شوند.
وي در آن روزگاران مستقل بود و يار و متحد طوغاي تيمورخان مغول شمرده مي‌شد. سربداران لشكري مركب از ده هزار مرد جنگي گرد آوردند. اين لشكركشي از لحاظ آينده كار ايشان اهميت فراوان داشت. زيرا هدف آن رهايي سراسر خراسان از سلطه مغولان بود. يكي از شاعران درباري ملك هرات، اهميت اين نبرد را چنين توصيف مي‌كند:
گر خسرو كرت بر دليران نزدي وز تيغ يلي گردن شيران نـــزدي
از بيم سنان سربداران تا حشـــــر يك ترك دگر خيمه به ايران نزدي (ص 64)
اين رباعي كه سربداران را دشمن تركان مغول معرفي مي‌كند، در صفحه 360 جلد سوم تاريخ « حبيب‌السير» در شرح حال و سرانجام شيخ حسن، به ثبت رسيده است.
مؤلف « حبيب‌السير» از تسلط اميرولي يكي از امراء معتبر طغاتيمورخان مغول بر ولايت گرگان، چنين سخن مي‌داند:
...

آذربايجان‌ كجاست‌

به‌ روايت‌ يك‌ سند آذري‌ :

علي عبدلي

مي دانيم كه دركشور ما اشخاص؛  ‌محافل‌ و جريانهايي‌ وجود دارند كه‌ نه تنها براين  واقعيت كه زبان ديرين آذربايجان غير تركي بوده بلكه حتي بر حدود جغرافيايي آن گوشه از خاك ايران‌ هم از نگاه‌ و منظري‌ باژگونه‌ مي‌نگرند. آذربايجان‌ را در گستره‌ جغرافيايي‌ ديگري نشان‌ مي‌دهند و براي‌ زبان‌ وفرهنگ‌ اصيل‌ و كهن‌ آن‌ خطه‌ گُرد خيز ‌، نشان‌ و هويتي‌ ديگر مي‌جويند. در اين‌ راستا عده‌ اندكي‌ روشنفكر مآب‌ و نظريه‌ پردازِ به‌ قول‌ تركها «اصلي‌ ايتيرَن‌» براي‌ اين‌ كه‌بتوانند با ايجاد توهم‌ براي‌ گروهي‌ عوام‌ و يا بي‌ اطلاع‌ از تاريخ‌ و تمدن‌ ايران‌، ‌ بيگانگان را به‌ تحقق‌ روياي‌ امپراطوري‌ اوراسيا اميد وار نمايند، دست‌ به‌ هر كاري‌ مي‌زنند.آنها ضمن‌ بازي‌ با الفاظ‌، انكار حقايق‌، جعل‌ و تحريف‌ اسناد و آثار فنا و فسادناپذير، ادبي و تاريخي ؛ دور زدن‌ جاهلانه‌ ي‌ واقعيات‌ تاريخ‌ و فرهنگ‌ سترگ‌ ايران‌، ناسزا گويي‌ به‌ خادمان‌ علم‌، كينه‌ورزي‌ نسبت‌ به‌ فردوسي‌ها و سجده‌ نمودن‌ بر چند قصه‌ ي‌ عاميانه‌ اُغوزي‌، در كمينگاه‌ شعار «شوونيسم‌ فارس‌!!» دشنه‌ بر گرده‌ هويت‌ ميليونها ايراني‌ اصيل‌ و ميهن‌ پرست‌ تركي‌زبان‌ فرو كرده‌ و تماميت‌ ارضي‌ ميهن‌ آنان‌ را آماج‌ تيرهاي‌ توطئه‌ مي‌كنند

د گر گشت  زبان در آذربايجان

رحيم رئيس نيا

در مورد نفوذ طوايف ترک زبان از طريق گذرگاه های قفقاز به آلبانی و آذربايگان در سده های ميلادي، در فصل مربوط به مناسبات دولت ساسانی با اقوام شرقی اين کتاب سخن رفته است. از اطلاعات حاصل از منابع موجود چنين برمی آيد که اقوام مهاجم ترک بارها از گذرگاه های قفقاز گذشته، سرزمين های بين کوه های قفقاز و ارس را درنورديده و به آذربايگان نيز رسيده اند و ای بسا که در بعضی جاها رحل اقامت افکنده اند و گاهی نيز در برابر قدرت ساسانی از در تسليم درآمده، با توافق مقامات ساسانی در بخش هايی از آلبانی و آذربايگان مسکن گزيده اند. در مواردی نيز به عنوان جنگاور مزدور به خدمت دولت ساسانی درآمده اند و در بخش های مختلف کشور و از آن جمله آذربايجان که از نظر نظامی دارای حساسيت خاصی بود، ماندگار می شده اند. بدين ترتيب زمينه برای انتشار زبان ترکی و رواج آن در بخش هايی از اين سرزمين فراهم می آمد تا بعدها با تبديل زبان ترکی به زبان عمومی ارتباط طوايف مختلف السان و به هم پيوستن تدريجی اجتماعات طايفه ای ترک زبان و.... مقدمات غلبه زبان ترکی بر زبان ها و نيم زبانهای رايج در آذربايجان آماده شود.

هويت تات ها و زبان تاتی

محمد رضا بابایی کهن / منبع www.fakouhi.com

چکیده:

پژوهش در زمینه اقلیت های زبانی باقیمانده از زبانهای باستانی ایران به جهت اینکه       نمونه های تقریبا دست نخورده از فرهنگ کهن ایرانی می باشند از جنبه حفظ و کمال بخشی به «هویت ایرانی» حائز اهمیت فراوانی است. از جمله این اقلیت های زبانی ، تاتها می باشند که در واقع نامیده شدن آنها به عنوان «تات» ریشه تاریخی ایرانی ندارد و این نامی است که که مهاجمین ترک که از زمان غزنویان به ایران آمده و در دوره سلجوقیان و مغولان در گروههای متعدد به این سرزمین آمده و رحل اقامت افکندند، به این اقوام داده اند.

معرفي كتاب

تاريخ‌ ، زبان‌ وفرهنگ‌ آذربايجان‌ ، فيروز منصوري‌، موسسه‌ مطالعات‌ تاريخ‌ معاصر ايران‌، تهران‌ 1379

يكي‌ از موضوعات‌، كه‌ با داشتن‌ رابطه‌ حياتي‌ با امنيت‌ ملي‌ ما، هرگز متناسب‌ باضرورت‌ مورد توجه‌ قرار نگرفته‌ پاسخگويي‌ جدي‌ و اساسي‌ به‌ تهديداتي‌ تاست‌ كه‌پديده‌اي‌ با نام‌ پان‌توركيسم‌ در حوزه‌ فرهنگ‌ و هويت‌، ما را با آن‌ روبرو نموده‌ است‌. اين‌تهديد با جعل‌ تاريخ‌، انكار بنيانهاي‌ فرهنگي‌ و نفي‌ هويت‌ اقوام‌ و جوامع‌، با استفاده‌ ازابزار و امكانات‌ تبليغي‌ بسيار گسترده‌ و مستمر، خود را نشان‌ مي‌دهد. با تأملي‌ اندك‌ درحركتها وقايعي‌ كه‌ در رابطه‌ با مسئلة‌ آذربايجان‌ از زمان‌ وقوع‌ انقلاب‌ سوسياليستي‌ درروسيه‌، تاكنون‌ شاهد آن‌ بوده‌ايم‌ با ملاحظه‌ دگرديسي‌ هايي‌ كه‌ در قلمرو زبانها ولهجه‌هاي‌ ايراني‌ در برخي‌ از نقاط‌ مجاور حوزه‌هاي‌ رواج‌ زبان‌ تركي‌ رخ‌ داده‌، اذعان‌خواهيم‌ نمود كه‌ حلقه‌ محاصره‌ آن‌ تهديد تنگتر و جدي‌تر شده‌ اما در مقابل‌ اثري‌ از يك‌استراتژي‌ دفاعي‌ ديده‌ نمي‌شود.

سخني در باره كتاب آذري يا زبان باستان آذربايجان

علامه محمد قزوینی

در اين رساله صغيره‌الحجم، عظيمه الفايده مولف فاضل آن آقاي سيد احمد كسروي تبريزي يك موضوع بديع دلكش را انتخاب نموده و در اطراف آن تحقيقات علمي فاضلانه خود را تمركز داده است، و آن موضوع عبارت است از حل اين دو مساله ذيل: اولا آن كه زبان آذري مذكور در كتب مولفين قدما چه زباني بوده است؟ ثانيا آن كه زبان تركي كه فعلا زبان اهالي آذربايجان است از چه وقت و در نتيجه چه علل و اسباب تاريخي در آن مملكت ظهور پيدا كرده است؟

زبان ديرين آذربايجان

دكتر محمد امين رياحي

از روزي كه رساله‌ي « آذري يا زبان باستان آذربايگان» به قلم كسروي در 1304 خورشيدي انتشار يافت، مساله‌ي زبان ديرين مردم آذربايجان مطرح گرديد و مورد توجه و تحقيقات دامنه‌دار دانشمندان ايراني و خارجي قرار گرفت.

در آن سال‌ها، تازه متعصبان عثماني و به دنبال آن‌ها دولت جديد تركيه، برنامه‌ي پان‌توركيستي خود را آغاز كرده بودند. ماجرا از اين قرار بود كه بعد از فروپاشي امپراطوري عثماني و از دست رفتن متصرفات اروپايي در شمال و مناطق عرب‌نشين در جنوب و تشكيل دولت‌هاي مستقل، زمامداران ترك با اين استدلال، مردم خود را تسلي مي‌دادند كه اصولا چه معني دارد كه ما سرزمين‌هاي غير ترك اروپايي و عربي را حفظ كنيم. نفع ما در اين است كه اين بار را از دوش خود بيندازيم و با تصرف سرزمين‌هاي ترك زبان امپراطوري جديد يكدستي پديد آوريم.

تركيب قومي قفقاز

 حبيب برجيان / منبع  www.azararan.ir

چكيده:
كمتر منطقه هم مساحت ديگري را در جهان مي‌توان سراغ گرفت كه به اندازه قفقاز از تنوع قومي و زباني برخوردار باشد. سبب اين تنوع بيش از هر چيز موقع ممتاز جغرافيايي اين ديار كوهستاني است كه موجب شده تا تمدن‌هاي تاريخي خاورميانه از جنوب بارها در آن رخنه كنند و اقوام كوچنده دشت‌هاي شمالي، در مسير حركت هاي تاريخي خود، در كوهپايه‌هاي آن پناه گرفته، هر يك مهر و نشاني بر تركيب قومي آن برجاي گذارند. از اقوام قفقاز برخي چون گرجيان و ارمنيان، بزرگ و واجد سابقه تاريخي‌اند و برخي اندك شمار و دورافتاده، مانند دهها. قوم و طايفه‌اي كه در دره هاي منفرد داغستان روزگار مي‌گذرانند.

تات و تاتي

دکتر یحیی ذکا / منبع www.aariaboom.com

واژه‌ی «تات»، داستان دراز و پیچیده‌ای دارد. دانشمندان و شرق‌شناسان درباره‌ی آن سخنان بسیار گفته و نوشته‌اند، ولی هنوز هم به درستی دانسته نشده که این واژه از چه زبانی است و ریشه و معنی آن چیست ؟

نادرستي فرضيه هاي نژادي ترك

پرفسور شاپوررواساني / منبع: www.azararan.ir

چكيده

تغييرات و تحولات اقتصادي، فرهنگي و سياسي در درون جوامع استعمارگر و مهاجم اروپايي در دوران رشد و توسعه كلنياليسم و امپرياليسم سرمايه‌داري،‌ زمينه و بستر اصلي تولد، رشد و توسعه فرضيه‌هاي نژادي «آريا» و «سامي» و تحولات اقتصادي، فرهنگي و سياسي در درون جامعه درحال فرو ريختن عثماني كه به گونه‌اي فزاينده تحت نفوذ و سلطه اقتصادي، سياسي و فرهنگي محافل استعمارگر اروپايي قرار مي‌گرفت زمينه اصلي رشد تئوريهاي نژادي «پان تورانيسم» و «پان توركيسم» بود.

و اينك مجله جهاني تات شناسي متولد شد . در انتظار گامهاي بعدي ما باشيد .

جغرافياي‌ تات‌

منبع : عبدلي علي ، تات هاي قفقاز

چنانكه‌ اشاره‌ شد جغرافياي‌ پراكندگي‌ تاتها نقشه‌ عجيب‌ و پرسش‌ برانگيزي‌ دارد. در اين‌ نقشه‌ مناطق‌ تات‌ نشين‌ همچون‌ جزاير كوچكي‌ درسينه‌ ي‌ يك‌ اقيانوس‌ ديده‌ مي‌شوند. جزايري‌ كه‌ هرچه‌ بيشتر به‌ گذشته‌برگرديم‌ فاصله‌ شان‌ به‌ هم‌ نزديك‌تر مي‌شود. وجود شماري‌ از جزايرمذكوردر ايران‌ و شماري‌ ديگر در پيرامون‌ ايران‌ به‌ شرح‌ زير گزارش‌ شده‌ است‌.

قوم تات : مدرنیته و امکان ابداع قومیت

 جبار رحمانی

مقدمه

قوم تات : مدرنیته و امکان ابداع قومیت جبار رحمانی مقدمه مساله قومیت در دنیای امروز یکی از مسائل بسیار رایج در عرصه سیاست و فرهنگ و جامعه است . در زبان روزمره واژه قومیت ، هنوز دلالت به مسائل اقلیت ها و روابط نژادی دارد، اما فارغ از این نگاه عامیانه و سنتی به قومیت، ‌علوم اجتماعی و بالاخص انسان‌شناسی رویکردهای دقیق‌تر و عقلانی‌تری را در بررسی امر قومی تدوین کرده است.

نمايه منابع آذری،تاتی وتالشی

بابک آذرتات (علیخانی) منبع :www.azargoshnasp.com

زبان آذری زبان پیشین آذرآبادگان(آتروپاتن= مادکوچک)یکی از دو شاخه زبان مادی است که زبان مادی خود یکی از زبانهای ایرانی است وزبانهای ایرانی شاخه ای از زبانهای هند وایرانی(آریایی)هستند وزبانهای هند وایرانی خود از کهن ترین خانواده ی بزرگ زبانهای هند واروپایی به شمار می آید.

زبان مادی در بخش گسترده ای از ایران آنروز (ایرانی که فراتر از مرزهای امروزین بوده است) کاربرد داشت.با گذشت زمان فاصله های جغرافیایی،گویشهای نوین تری پدیدآورد(بر پایه زبان مادر که همان زبان مادی بود) وزبان مادی به دو شاخه زبانهای کردی و آذری شناخته می شود(با این همه زبان پارسی پل پیوند مردم با هم و از ویژگیهای آشکار ایران بوده و هیچ نگرانی و مرگ آهنگی برای دیگر زبانها و گویشها نبوده است)امروزه با بررسی برابرکردن واژه های کردی وآذری دریافته اند که پیوند بسیار نزدیکی میان زبان کردی وآذری پا برجاست وپژوهشگران بی گمان به درستی این انگاره(نظریه)که زبان کردی وآذری از یک ریشه اند پی برده اند واین دو زبان پیوند نزدیکی با زبانهای اوستایی و پهلوی دارند.